Czerniak występuje u dzieci bardzo rzadko, ale jego rozpoznanie może być trudniejsze niż u osób dorosłych. Zmiana nie zawsze jest ciemnym, nieregularnym znamieniem. U młodszych pacjentów może mieć jednolity kolor, być różowa lub czerwona, wypukła i przypominać łagodną zmianę skórną. Eksperci Kliniki Onkologii i Chirurgii Onkologicznej Dzieci i Młodzieży Instytutu Matki i Dziecka podkreślają, że konsultacji wymaga przede wszystkim zmiana nowa, szybko rosnąca, krwawiąca albo wyraźnie różniąca się od pozostałych.
Czerniak jest nowotworem złośliwym wywodzącym się z melanocytów, czyli komórek wytwarzających melaninę – barwnik odpowiadający m.in. za kolor skóry. Chociaż choroba kojarzy się przede wszystkim z osobami dorosłymi, może rozwinąć się również u dziecka lub nastolatka.
Europejskie rekomendacje opublikowane w 2026 roku zaliczają czerniaka skóry u dzieci i młodzieży do bardzo rzadkich nowotworów wieku rozwojowego. W grupie poniżej 15. roku życia rozpoznaje się rocznie około 0,7–0,8 przypadku na milion osób. Zapadalność pozostaje w tej grupie stabilna, natomiast wyraźnie wzrasta wśród starszej młodzieży w wieku 15–19 lat, przekraczając 10 przypadków na milion osób rocznie. Przed okresem dojrzewania występuje zaledwie około 0,3 proc. wszystkich nowo rozpoznawanych czerniaków. Europejskie rekomendacje EXPeRT/ERN PaedCan
Tak niewielka liczba zachorowań sprawia, że lekarze spotykają się z tym nowotworem sporadycznie. Dodatkowym wyzwaniem jest odmienny obraz części czerniaków dziecięcych. Zmiany rozwijające się przed okresem dojrzewania nie zawsze odpowiadają cechom, które zwykle kojarzy się z czerniakiem u dorosłego pacjenta.
– Czerniak u dziecka nie jest „mniejszą wersją” choroby występującej u dorosłych. U najmłodszych pacjentów może wyglądać inaczej, dlatego tak ważna jest czujność rodziców i lekarzy. Nie każda zmiana skórna oznacza nowotwór, ale każda, która się zmienia, rośnie, krwawi lub różni się od pozostałych, wymaga oceny specjalisty – mówi prof. Anna Raciborska, kierownik Kliniki Onkologii i Chirurgii Onkologicznej Dzieci i Młodzieży Instytutu Matki i Dziecka.
Czerniak nie zawsze powstaje z istniejącego znamienia
Czerniak może rozwinąć się w obrębie wcześniej istniejącego znamienia, ale może też pojawić się jako zupełnie nowa zmiana na zdrowej dotychczas skórze. U części dzieci występuje w obrębie dużego wrodzonego znamienia melanocytowego. Znaczenie mogą mieć również określone predyspozycje genetyczne i niektóre rzadkie zespoły chorobowe, jednak większość przypadków czerniaka ma charakter sporadyczny.
Do znanych czynników ryzyka należą jasny fototyp skóry, duża liczba znamion melanocytowych, zespół znamion dysplastycznych, zaburzenia odporności, przebyta choroba nowotworowa oraz duże wrodzone znamiona melanocytowe. Znaczenie ma także promieniowanie ultrafioletowe i przebyte oparzenia słoneczne. Obecność czynnika ryzyka nie oznacza jednak, że u dziecka rozwinie się czerniak, podobnie jak brak takich obciążeń nie wyklucza choroby.
U nastolatków częściej występują postacie przypominające czerniaka spotykanego u dorosłych. Przed okresem dojrzewania częstsze są natomiast czerniaki typu Spitz oraz nowotwory rozwijające się w obrębie znamion wrodzonych. Ta różnica ma znaczenie zarówno dla wyglądu zmiany, jak i dla dalszej diagnostyki.
W ocenie znamion u dorosłych wykorzystuje się regułę ABCDE, która zwraca uwagę na asymetrię, nieregularne brzegi, niejednolity kolor, średnicę przekraczającą 6 mm oraz ewolucję, czyli zmianę wyglądu w czasie. Reguła ta pozostaje pomocna także u młodzieży, ale nie obejmuje wszystkich postaci czerniaka dziecięcego.
U młodszych dzieci czerniak może być pozbawiony ciemnego barwnika. Zmiana może mieć kolor czerwony lub różowy, być wypukła, guzkowata i stosunkowo jednolita. W takim przypadku może przypominać naczyniaka, ziarniniaka albo inną łagodną zmianę skórną. Nie musi również osiągać średnicy przekraczającej 6 mm. Według rekomendacji europejskich właśnie te nietypowe cechy są jedną z przyczyn trudności diagnostycznych w populacji pediatrycznej.
Niepokój powinny wzbudzić przede wszystkim zmiany, które szybko rosną albo zmieniają kształt, kolor lub powierzchnię. Konsultacji wymaga również samoistne krwawienie, owrzodzenie, nawracające tworzenie się strupka oraz pojawienie się nowej zmiany wyraźnie odmiennej od pozostałych. Ważna jest obserwacja zmian w czasie. Jednorazowa ocena wyglądu skóry nie zawsze pozwala uchwycić proces, który staje się widoczny dopiero po kilku tygodniach lub miesiącach.
Sama obecność któregoś z tych objawów nie przesądza o rozpoznaniu nowotworu. Zdecydowana większość zmian skórnych u dzieci ma charakter łagodny. Niepokojącego znamienia lub guzka nie powinno się jednak diagnozować wyłącznie na podstawie fotografii ani obserwować przez długi czas bez konsultacji lekarskiej.
Ostateczne rozpoznanie daje badanie histopatologiczne
Pierwszym etapem diagnostyki jest ocena kliniczna zmiany, zwykle uzupełniona dermatoskopią. Jeżeli lekarz uzna zmianę za podejrzaną, konieczne może być jej chirurgiczne usunięcie i przekazanie do badania histopatologicznego. To właśnie ocena pobranej tkanki pozwala ustalić, z jakiego rodzaju zmianą mamy do czynienia.
Europejskie rekomendacje wskazują, że przy podejrzeniu czerniaka preferowane jest całkowite wycięcie zmiany z niewielkim marginesem 1–3 mm, o ile pozwalają na to jej wielkość i lokalizacja. Częściowe pobranie materiału może być rozważane w szczególnych sytuacjach, m.in. w przypadku bardzo dużych zmian albo zmian znajdujących się na twarzy, palcach, dłoniach lub stopach. Sposób wykonania zabiegu powinien ustalić lekarz, dlatego rodzice nie powinni usuwać podejrzanych zmian w przypadkowym gabinecie bez zapewnionej diagnostyki histopatologicznej.
Rozpoznanie może być trudne nawet pod mikroskopem. Niektóre dziecięce zmiany melanocytowe, zwłaszcza należące do grupy zmian typu Spitz, mogą przypominać czerniaka, chociaż mają inny charakter biologiczny. Z tego względu rekomendowana jest konsultacja preparatów przez patologa posiadającego doświadczenie w diagnostyce nowotworów melanocytowych. W przypadkach niejednoznacznych wykorzystuje się dodatkowe badania immunohistochemiczne oraz wybrane metody diagnostyki molekularnej.
Po potwierdzeniu czerniaka zakres dalszych badań zależy od stopnia zaawansowania i cech stwierdzonych w badaniu histopatologicznym, m.in. grubości nacieku mierzonej według skali Breslowa oraz obecności owrzodzenia. Nie każde dziecko potrzebuje rozbudowanej diagnostyki obrazowej. W wybranych przypadkach rozważa się biopsję węzła wartowniczego, która dostarcza informacji o ewentualnym zajęciu regionalnych węzłów chłonnych i pomaga ocenić ryzyko nawrotu.
Leczenie rozpoczyna się od prawidłowo przeprowadzonego zabiegu
Chirurgiczne usunięcie zmiany pozostaje podstawową metodą leczenia czerniaka. Po potwierdzeniu rozpoznania może być potrzebny kolejny zabieg, podczas którego poszerza się margines usuniętych tkanek. Jego szerokość zależy przede wszystkim od grubości czerniaka oraz miejsca, w którym rozwinęła się choroba. U dzieci lekarze muszą jednocześnie brać pod uwagę radykalność onkologiczną, zachowanie sprawności i możliwie dobry efekt kosmetyczny.
Według rekomendacji około 85–90 proc. czerniaków u dzieci jest w chwili rozpoznania ograniczonych miejscowo. U wielu takich pacjentów prawidłowo przeprowadzone leczenie chirurgiczne jest najważniejszym i wystarczającym elementem postępowania, choć w określonych sytuacjach wykonuje się także biopsję węzła wartowniczego.
Jeżeli choroba jest bardziej zaawansowana, decyzja o leczeniu powinna zostać podjęta przez wielodyscyplinarny zespół. W jego skład mogą wchodzić onkolog dziecięcy, chirurg, dermatolog, patolog, radiolog, specjalista diagnostyki molekularnej oraz onkolog zajmujący się leczeniem czerniaka u dorosłych. Współpraca obu środowisk jest istotna, ponieważ dowody naukowe dotyczące leczenia dzieci są nadal ograniczone, a część zaleceń wywodzi się z badań prowadzonych w populacji dorosłej.
Wprowadzenie inhibitorów punktów kontrolnych układu odpornościowego zmieniło leczenie czerniaka zaawansowanego. Leki te nie niszczą komórek nowotworowych bezpośrednio jak klasyczna chemioterapia. Blokują mechanizmy, za pomocą których nowotwór osłabia odpowiedź immunologiczną, umożliwiając limfocytom T skuteczniejsze rozpoznawanie i atakowanie komórek czerniaka.
W leczeniu stosuje się m.in. leki oddziałujące na punkty kontrolne PD-1 i CTLA-4. Nie należy jednak traktować immunoterapii jako jednej, jednakowo dostępnej metody dla wszystkich dzieci z czerniakiem. Zakres rejestracji poszczególnych leków zależy od wieku pacjenta, stopnia zaawansowania choroby i wskazania. Europejskie rekomendacje z 2026 roku wymieniają ipilimumab, pembrolizumab, niwolumab oraz skojarzenie niwolumabu z relatlimabem jako leki dopuszczone w określonych sytuacjach do leczenia pacjentów od 12. roku życia.
U pacjentów z określonymi zmianami molekularnymi można również rozważać leczenie ukierunkowane na konkretne zaburzenia w komórkach nowotworowych. Do takich zmian należy m.in. mutacja BRAF V600. Doświadczenia ze stosowaniem inhibitorów BRAF i MEK u dzieci z czerniakiem pozostają jednak znacznie bardziej ograniczone niż u dorosłych, a dostępność poszczególnych terapii zależy od ich rejestracji i sytuacji klinicznej.
– Rozwój immunoterapii znacząco zmienił sposób leczenia czerniaka u dorosłych, a obecnie coraz większe znaczenie ma także w populacji dziecięcej. Ze względu na rzadkość choroby liczba badań dotyczących najmłodszych pacjentów jest ograniczona, dlatego decyzje terapeutyczne zawsze wymagają indywidualnego podejścia i doświadczenia zespołu specjalistów – podkreśla prof. Anna Raciborska.
Klasyczna chemioterapia ma obecnie niewielkie znaczenie w leczeniu czerniaka z powodu ograniczonej skuteczności. Radioterapia może być stosowana w wybranych sytuacjach klinicznych, nie jest jednak podstawową metodą leczenia miejscowego czerniaka skóry.
Czytaj także: Dermatoskopia – na czym polega badanie znamion?
Mapa skóry pomaga wcześnie wykryć czerniaka
Rzadkie rozpoznanie wymaga doświadczonego ośrodka
Nowe europejskie rekomendacje kładą nacisk na kierowanie dzieci z czerniakiem lub jego podejrzeniem do ośrodków mających doświadczenie w diagnostyce rzadkich nowotworów pediatrycznych. Centralizacja leczenia umożliwia ponowną ocenę histopatologiczną, przeprowadzenie potrzebnych badań molekularnych, omówienie przypadku przez zespół wielodyscyplinarny oraz zaplanowanie terapii odpowiedniej do wieku pacjenta i biologii nowotworu.
Ważna jest również międzynarodowa współpraca i gromadzenie danych dotyczących leczenia dzieci i młodzieży. Przy tak rzadkiej chorobie pojedyncze ośrodki nie mają możliwości samodzielnego zebrania licznej grupy pacjentów. Autorzy rekomendacji wskazują ponadto na potrzebę wcześniejszego włączania młodzieży do badań nad nowymi lekami, jeśli pozwalają na to względy naukowe i bezpieczeństwo.
W Klinice Onkologii i Chirurgii Onkologicznej Dzieci i Młodzieży IMiD pacjenci z całej Polski mogą zostać objęci opieką obejmującą diagnostykę, leczenie operacyjne, kwalifikację do dalszej terapii oraz monitorowanie po jej zakończeniu. Kliniką kieruje prof. Anna Raciborska.
Nowa lub zmieniająca się zmiana skórna u dziecka najczęściej nie oznacza czerniaka, ale powinna zostać oceniona przez lekarza, jeśli szybko rośnie, krwawi, ulega owrzodzeniu albo wyraźnie różni się od pozostałych. U dzieci nie należy czekać wyłącznie na pojawienie się klasycznego ciemnego, nieregularnego znamienia. Czerniak może być również różowy, czerwony, wypukły i jednolicie zabarwiony.
Jeżeli pojawi się podejrzenie nowotworu, istotne jest właściwe usunięcie zmiany, wykonanie badania histopatologicznego i – w razie potrzeby – konsultacja wyniku przez patologa specjalizującego się w zmianach melanocytowych. Potwierdzenie czerniaka powinno prowadzić do objęcia dziecka opieką doświadczonego zespołu wielodyscyplinarnego.
FAQ – czerniak u dzieci
Czy dziecko może zachorować na czerniaka?
Tak, ale jest to bardzo rzadkie rozpoznanie. Poniżej 15. roku życia notuje się około 0,7–0,8 przypadku na milion osób rocznie. Choroba występuje częściej u starszej młodzieży w wieku 15–19 lat.
Czy czerniak u dziecka zawsze jest ciemnym znamieniem?
Nie. Szczególnie u młodszych dzieci może mieć kolor różowy lub czerwony, być wypukły, guzkowaty i jednolicie zabarwiony. Może przez to przypominać łagodną zmianę skórną.
Czy czerniak zawsze rozwija się z pieprzyka?
Nie. Może powstać z istniejącego znamienia, ale również pojawić się jako nowa zmiana na wcześniej niezmienionej skórze.
Jakie zmiany skórne u dziecka powinny zaniepokoić?
Konsultacji wymaga przede wszystkim zmiana, która szybko rośnie, zmienia wygląd, krwawi, ulega owrzodzeniu, pokrywa się strupkiem bez wyraźnej przyczyny albo różni się od innych znamion dziecka.
Czy reguła ABCDE wystarcza do rozpoznawania czerniaka u dzieci?
Nie zawsze. Jest pomocna przede wszystkim w przypadku postaci przypominających czerniaka dorosłych. Niektóre czerniaki występujące przed okresem dojrzewania nie spełniają klasycznych kryteriów ABCDE.
Jak potwierdza się rozpoznanie?
Podstawą jest badanie histopatologiczne usuniętej zmiany. W przypadkach trudnych mogą być potrzebne dodatkowe badania immunohistochemiczne i molekularne oraz konsultacja patologa posiadającego doświadczenie w diagnostyce zmian melanocytowych.
Jak leczy się czerniaka u dzieci?
Podstawową metodą jest leczenie chirurgiczne. W bardziej zaawansowanej chorobie można rozważyć leczenie systemowe, w tym immunoterapię, a w wybranych sytuacjach także terapię ukierunkowaną molekularnie. Wybór zależy od wieku pacjenta, stadium choroby i cech biologicznych nowotworu.
Czy immunoterapię można stosować u każdego dziecka?
Nie. Rejestracja poszczególnych leków obejmuje konkretne grupy wiekowe i wskazania. Część immunoterapii stosowanych w czerniaku została dopuszczona dla pacjentów od 12. roku życia. Decyzję zawsze podejmuje zespół specjalistów.
Źródło:
Bergamaschi L., Indini A., Brecht I.B. i wsp., European Standard Clinical Practice Recommendations for Cutaneous Melanoma in Children and Adolescents, „Pediatric Blood & Cancer”, 2026, e70244, DOI: 10.1002/1545-5017.70244. Publikacja po raz pierwszy udostępniona 26 marca 2026 roku. Pełna publikacja.
Ferrari A., Lopez Almaraz R., Reguerre Y. i wsp., Cutaneous melanoma in children and adolescents: The EXPeRT/PARTNER diagnostic and therapeutic recommendations, „Pediatric Blood & Cancer”, 2021; 68(Suppl. 4):e28992. PubMed.
Klinika Onkologii i Chirurgii Dzieci i Młodzieży Instytutu Matki i Dziecka (IMiD)
Najstarsza w Polsce, wysokospecjalistyczna Klinika onkologiczna dla dzieci i młodzieży zlokalizowana w Warszawie. Interdyscyplinarny, doświadczony zespół Kliniki prowadzi pełną diagnostykę i kompleksowe leczenie nowotworów u dzieci od okresu płodowego do 25. roku życia z całego kraju. Specjalizuje się w zakresie leczenia guzów litych poza ośrodkowym układem nerwowym oraz histiocytoz. Klinika jest ośrodkiem referencyjnym w leczeniu oszczędzającym, umożliwiającym uratowanie kończyny choremu dziecku. Do 2024 r. wykonano ponad 1200 zabiegów wszczepiania endoprotez u dzieci, także tych wydłużanych mechanicznie lub w wyniku działania pola elektromagnetycznego. Najmłodszy pacjent, u którego wykonano taki zabieg miał 8 miesięcy. Zespół Kliniki prowadzi także działalność naukową – m.in. niekomercyjne badania kliniczne dot. leczenia guzów litych u dzieci. Więcej informacji na temat działalności kliniki znajduje się na stronie internetowej: https://imid.med.pl/pl/klinika-onkologii
Prof. dr hab. n. med. Anna Raciborska
Specjalistka pediatrii, onkologii i hematologii dziecięcej. Jest absolwentką II Wydziału Lekarskiego Akademii Medycznej w Warszawie (obecnie Warszawski Uniwersytet Medyczny), a także absolwentką wydziału Rehabilitacji Ruchowej Akademii Wychowania Fizycznego w Warszawie. Laureatka #ShEO Awards 2024 w kategorii „Nadzieja w medycynie” oraz nagrody Wizjonerzy – Reformatorzy Zdrowia 2025 przyznawanej przez WPROST i NewsMed w kategorii Omnia Pro Infirmis: Wszystko dla Chorych. Od 2003 jest związana z Instytutem Matki i Dziecka w Warszawie, gdzie od 2017 pełni funkcję kierownika Kliniki Onkologii i Chirurgii Onkologicznej, a także członka Rady Naukowej IMiD. Jednym z głównych celów jej pracy zawodowej jest poprawa wyników leczenia pierwotnych nowotworów kości oraz chorób z kręgu histiocytoz. Anna Raciborska jest otwartą i łamiącą stereotypy lekarką, a onkologia dziecięca jest jej pasją. W swojej pracy łączy doświadczenie dynamicznej i rzeczowej specjalistki z empatią kobiety i matki.
Nowotwory u dzieci – jakie objawy powinny zaniepokoić?
Badania kliniczne w onkologii dziecięcej – siedem projektów niekomercyjnych w IMiD
Spersonalizowana szczepionka mRNA na czerniaka. Pozytywne wyniki badania III fazy
• Artykuł zaktualizowano: