Podpisanie pod koniec grudnia 2025 roku umowy na budowę i wyposażenie Centrum Badań Molekularnych w strukturach Świętokrzyskiego Centrum Onkologii oznacza wejście polskiej onkologii w nowy etap rozwoju infrastrukturalnego i technologicznego. Projekt ten wykracza daleko poza klasyczne rozumienie laboratorium badawczego. W istocie stanowi próbę stworzenia w warunkach publicznego systemu ochrony zdrowia w pełni funkcjonalnej platformy translacyjnej, obejmującej cały łańcuch wartości – od identyfikacji molekularnych mechanizmów choroby nowotworowej, przez projektowanie narzędzi inżynierii genetycznej, aż po wytwarzanie terapii komórkowych gotowych do zastosowania klinicznego.
Centrum Badań Molekularnych w Kielcach jako nowy filar translacyjnej onkologii w Polsce – od profilowania nowotworów do terapii komórkowych GMP
Kluczową cechą planowanego Centrum jest integracja procesów, które dotychczas w Polsce funkcjonowały w rozproszeniu lub w ogóle nie były dostępne w ramach jednego ośrodka. Profilowanie molekularne nowotworów, prowadzone w skali umożliwiającej rzeczywistą analizę heterogenności guza u konkretnego pacjenta, ma zostać bezpośrednio powiązane z pracami nad identyfikacją celów terapeutycznych. Taki model pozwala odejść od schematycznego podejścia do terapii i zbliżyć się do koncepcji leczenia projektowanego na podstawie indywidualnego krajobrazu genetycznego i proteomicznego nowotworu.
Szczególne znaczenie ma fakt, że w Kielcach powstanie zaplecze do wytwarzania terapii komórkowych w standardzie GMP. Oznacza to spełnienie rygorystycznych wymogów jakościowych i bezpieczeństwa, które są niezbędne, aby komórki modyfikowane genetycznie mogły być traktowane jako produkt leczniczy. W praktyce umożliwia to przejście od etapu laboratoryjnego projektu do badań klinicznych bez konieczności transferu technologii do zagranicznych wytwórni, co dotychczas stanowiło jedną z głównych barier rozwoju terapii CAR-T w Polsce.
Jak wyjaśnił dr hab. n. med. Artur Kowalik, prof. UJK, kierownik Zakładu Diagnostyki Molekularnej i Zakładu Inżynierii Genetycznej ŚCO, Centrum Badań Molekularnych będzie realizowało badania, które będą miały na celu wychwycenie zmian genetycznych obecnych w komórkach nowotworowych, pobranych od chorego, w porównaniu z komórkami zdrowymi. – Ta wiedza będzie wykorzystywana do typowania nowych celów dla terapii komórkowych, w tym terapii CAR-T oraz TILs, czyli terapii z użyciem limfocytów naciekających na guz nowotworowy. W tej chwili nie mamy możliwości prowadzenia wszystkich pełnoskalowych badań, dlatego bardzo pilnie potrzebujemy tego nowego budynku – powiedział prof. Artur Kowalik. Kierowany przez niego ośrodek ma ogromne doświadczenie, uczestniczył w projekcie subsydiowanym przez Agencję Badań Medycznych w zakresie terapii komórkowych, współpracuje również z ośrodkami badawczymi z zagranicy m.in. National Cancer Institute w Bethesda, USA.
Ekonomiczny wymiar tej inwestycji jest równie istotny jak jej znaczenie naukowe. Aktualne koszty terapii CAR-T, sięgające nawet 1,8 mln zł na pacjenta, w znacznym stopniu ograniczają dostępność tej metody leczenia. Szacunki zespołu ŚCO wskazują, że lokalna produkcja mogłaby obniżyć koszt jednostkowy do poziomu kilkuset tysięcy złotych. Taka redukcja otwiera realną perspektywę rozszerzenia wskazań klinicznych, a w konsekwencji włączenia terapii komórkowych do szerszego koszyka świadczeń dostępnych w publicznym systemie ochrony zdrowia.
Jak szacuje prof. Artur Kowalik, koszt terapii opracowanej i wyprodukowanej na miejscu, w Centrum Badań Molekularnych ŚCO byłby kilkukrotnie tańszy i mógłby sięgać ok. 300-500 tys. zł w przeliczeniu na pacjenta. Terapia jest wykorzystywana głównie w leczeniu pewnych podtypów chorób hematoonkologicznych. Z prowadzonych na świecie badań wynika, że z pomocą terapii CAR-T mogą być leczone również różnego rodzaju choroby autoagresywne, powodowane nadmierną reaktywnością limfocytów.
Naukowym fundamentem projektu ma być wykorzystanie wielkoskalowych analiz genomowych, transkryptomicznych i proteomicznych do identyfikacji nowych celów terapeutycznych. Porównawcze badania materiału nowotworowego i zdrowych tkanek tego samego pacjenta pozwalają na precyzyjne wskazanie struktur molekularnych, które mogą stać się bezpiecznym i skutecznym celem dla terapii CAR-T lub TILs. Taki kierunek badań ma szczególne znaczenie w przypadku guzów litych, gdzie dotychczasowe sukcesy terapii komórkowych były znacznie bardziej ograniczone niż w hematoonkologii.
Nie bez znaczenia pozostaje lokalizacja inwestycji. Świętokrzyskie Centrum Onkologii dysponuje dużym wolumenem pacjentów oraz doświadczeniem klinicznym w leczeniu nowotworów, w tym w obszarze hematoonkologii. Skala działalności ośrodka tworzy naturalne zaplecze do prowadzenia badań klinicznych wczesnych faz oraz umożliwia szybką weryfikację hipotez badawczych w realnej praktyce klinicznej. Taki model sprzyja skróceniu dystansu pomiędzy nauką a leczeniem i zwiększa szanse na rzeczywiste wdrożenia nowych terapii.
Z perspektywy systemowej Centrum Badań Molekularnych może wypełnić istotną lukę w krajowej infrastrukturze badawczo-rozwojowej. Dotychczas brakowało miejsca, które obejmowałoby cały proces – od odkrycia molekularnego, przez rozwój technologii, po badania kliniczne. Połączenie tych elementów w jednym ośrodku zwiększa efektywność, ogranicza koszty i sprzyja budowie kompetencji, które mogą mieć znaczenie nie tylko dla onkologii, lecz także dla innych dziedzin medycyny, w tym chorób autoimmunologicznych.
Choć realizacja projektu została zaplanowana do 2029 roku, a pierwsze badania kliniczne wymagają czasu, już dziś widać jego strategiczny potencjał. Centrum w Kielcach może stać się nie tylko miejscem leczenia najbardziej skomplikowanych przypadków, ale również punktem odniesienia dla rozwoju medycyny spersonalizowanej w Polsce, w której innowacja technologiczna idzie w parze z realną dostępnością terapii dla pacjentów.
W Świętokrzyskim Centrum Onkologii podpisano (29.12.2025) umowę o dofinansowanie projektu nr FESW.01.01-IZ.00-0001/25 pn.: Budowa i wyposażenie Centrum Badań Molekularnych (CBM). To pierwsza placówka w Polsce, która jednocześnie umożliwi kompleksowe profilowanie nowotworów, projektowanie wektorów genetycznych i produkcję zaawansowanych terapii komórkowych w standardzie GMP.
Sygnatariuszami dokumentu byli: prof. dr hab. n. med. Stanisław Góźdź, dyrektor ŚCO, Renata Janik, marszałek województwa świętokrzyskiego i Marek Bogusławski, wicemarszałek województwa.
Inwestycja rozpocznie się w 2026 roku. Pierwsi pacjenci będą mogli skorzystać z innowacyjnego leczenia w ramach badań klinicznych najwcześniej za 5 lat po uruchomieniu CBM.
Rocznie w ŚCO udzielanych jest ponad 300 tys. porad ambulatoryjnych w poradniach specjalistycznych, hospitalizowanych jest ponad 15 tys. pacjentów, dziennie w tym szpitalu przyjmowanych jest 1200-1500 osób.
Główny cel – rozwój nowoczesnych terapii i badań molekularnych
CBM będzie nową jednostką badawczą zlokalizowaną na terenie Świętokrzyskiego Centrum Onkologii. W ramach jej powstaną trzy wyspecjalizowane piony:
- Centrum Badań Kompleksowego Profilowania Molekularnego Nowotworów,
- Centrum Inżynierii Genetycznej,
- Centrum Eksperymentalnych Terapii Komórkowych, umożliwiające badania nad terapiami komórkowymi, w tym CAR-T i TILs, oraz prowadzenie badań klinicznych wczesnych faz.
Głównym celem projektu jest stworzenie zaplecza naukowo-technicznego do prowadzenia zaawansowanych prac badawczo-rozwojowych na potrzeby rozwoju nowoczesnych terapii komórkowych i wielkoskalowych badań molekularnych w onkologii oraz chorobach autoimmunologicznych. W ich ramach zaplanowano:
· prowadzenie zaawansowanych badań wielkoskalowych z wykorzystaniem metod i technik biologii molekularnej i inżynierii genetycznej dla profilowania podłoża molekularnego chorób oraz walidacji celów molekularnych (opublikowane profile mutacji genowych (białek) w różnych nowotworach,
· prowadzenie badań naukowych nad terapiami komórkowymi (również typu CAR-T) nakierowanymi na znane markery molekularne (np. CD19, HER2) dla leczenia często występujących chorób onkologicznych oraz nieonkologicznych,
· prowadzenie badań naukowych dotyczących terapii nowotworów z wykorzystaniem TILs dla pacjentów chorych na nowotwory (guzy lite).
W skali kraju, a zwłaszcza regionu świętokrzyskiego, dotychczas brakowało ośrodka, w którym możliwe byłoby prowadzenie zintegrowanych badań naukowych i prac rozwojowych, obejmujących cały łańcuch procesów – od odkrycia nowych celów molekularnych, przez opracowanie wektorów, aż po ich zastosowanie u pacjentów w formie eksperymentalnych badań klinicznych wczesnych faz.
Planowane inwestycje
· Budowa nowego budynku Centrum Badań Molekularnych wraz z wytwórnią produktów leczniczych, który będzie konsolidował istniejące już w ŚCO laboratoria, rozwijał ich działalność oraz stworzy nowe możliwości w zakresie wytwarzania produktów leczniczych terapii zaawansowanych.
· Zakup specjalistycznego sprzętu i wyposażenia badawczo-rozwojowego w celu realizacji naukowych badań wielkoskalowych (genomicznych, transkryptomicznych oraz proteomicznych), które nie są obecnie dostępne do realizacji w regionie.
· Infrastrukturę badawczą uzupełni podniesienie kompetencji kadr związanych z pracami B+R, zdobywanie przez nich nowych umiejętności oraz wiedzy, a także nabywania kwalifikacji, kompetencji niezbędnych do obsługi infrastruktury badawczej, kompetencji osób zarządzających infrastrukturą B+R w celu podniesienia poziomu jej komercyjnego wykorzystania.
Planowane efekty działań CBM
Centrum Badań Molekularnych (CBM) przy Świętokrzyskim Centrum Onkologii w Kielcach wypełnia kluczową lukę w polskiej infrastrukturze badawczej, łącząc w jednej instytucji możliwości kompleksowego profilowania nowotworów (m.in. za pomocą zaawansowanych technik NGS, genomiki przestrzennej i proteomiki), inżynierii genetycznej (projektowanie i synteza wektorów wirusowych i niewirusowych) oraz wytwarzania zaawansowanych terapii komórkowych (typu CART, NKCAR, TILs) w warunkach standardu GMP.
Projekt Budowa i wyposażenie Centrum Badań Molekularnych (CBM) jest współfinansowany z:
Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach
Działania 1.1. Wsparcie infrastruktury B+R organizacji badawczych”
Priorytet 1 ,, Fundusze Europejskie dla konkurencyjnej gospodarki”
Programu Fundusze Europejskie dla Świętokrzyskiego 2021-2027
Wartość ogółem – 155 118 001,94 zł
Koszty kwalifikowane – 132 993 723,03 zł
Dofinansowanie EFRR – 113 044 664,57 zł
Wkład własny Beneficjenta – 42 073 337,37 zł
Okres realizacji: 2024-01-19 r – 30.05.2029 r.
Podsumowanie
Czym jest Centrum Badań Molekularnych w Kielcach?
To nowa jednostka tworzona w Świętokrzyskim Centrum Onkologii, która połączy profilowanie molekularne nowotworów, inżynierię genetyczną i wytwarzanie terapii komórkowych w standardzie GMP w jednym ośrodku.
Dlaczego ta inwestycja jest przełomowa dla polskiej onkologii?
Ponieważ po raz pierwszy w Polsce umożliwi pełne przejście od analizy biologii nowotworu do produkcji terapii komórkowej i jej zastosowania klinicznego bez konieczności korzystania z zagranicznej infrastruktury.
Jakie terapie będą rozwijane w Centrum?
Planowane są prace nad terapiami CAR-T, NKCAR oraz TILs, zarówno w hematoonkologii, jak i w leczeniu guzów litych.
Czy Centrum wpłynie na dostępność terapii CAR-T?
Tak, lokalna produkcja ma szansę znacząco obniżyć koszt terapii, co może przełożyć się na szerszy dostęp pacjentów do leczenia.
Kiedy pacjenci mogą skorzystać z efektów projektu?
Zakończenie inwestycji planowane jest na 2029 rok, a pierwsze badania kliniczne mogą rozpocząć się kilka lat po uruchomieniu Centrum.
Jakie znaczenie ma projekt dla badań naukowych w Polsce?
Centrum stworzy zaplecze do badań translacyjnych na poziomie dotychczas niedostępnym, wzmacniając pozycję Polski w obszarze nowoczesnych terapii komórkowych i medycyny spersonalizowanej