W diagnostyce raka płuca pojawiła się istotna zmiana. Narodowy Fundusz Zdrowia umożliwił finansowanie badań genetycznych z materiału świeżego, obejmujących w określonych sytuacjach klinicznych także materiał pobierany z krwi w ramach biopsji płynnej. Rozwiązanie dotyczy pacjentów z rakiem płuca, u których nie można uzyskać odpowiedniego materiału z tkanki guza albo pobrana próbka nie pozwala na przeprowadzenie potrzebnej diagnostyki molekularnej.
To zmiana ważna przede wszystkim dlatego, że we współczesnym leczeniu niedrobnokomórkowego raka płuca samo rozpoznanie typu nowotworu często nie wystarcza do wyboru terapii. U części chorych konieczne jest poznanie jego charakterystyki molekularnej. Wynik badania genetycznego może zdecydować o tym, czy pacjent spełnia kryteria zastosowania leczenia ukierunkowanego molekularnie. Program lekowy B.6 przewiduje terapie wymagające potwierdzenia określonych zmian molekularnych, dlatego dostęp do odpowiedniej diagnostyki jest jednym z elementów prowadzących od rozpoznania choroby do właściwego leczenia.
Nowe rozwiązanie nie oznacza jednak odejścia od klasycznej biopsji guza ani automatycznego wykonywania płynnej biopsji każdemu choremu na raka płuca. Finansowanie przewidziano dla konkretnych sytuacji, w których diagnostyka oparta na materiale tkankowym jest niemożliwa albo niewystarczająca.
Gdy materiał z guza nie wystarcza do pełnej diagnostyki
Rozpoznanie raka płuca rozpoczyna proces, którego celem jest nie tylko określenie rodzaju i stopnia zaawansowania choroby. W niedrobnokomórkowym raku płuca coraz większe znaczenie ma także ustalenie biologicznych cech nowotworu. Badania molekularne mogą wykazać nieprawidłowości, które mają bezpośrednie znaczenie dla kwalifikacji do określonych metod leczenia.
Problem pojawia się wtedy, gdy materiał pobrany podczas biopsji okazuje się zbyt mały, nie ma odpowiedniej jakości albo ponowne pobieranie tkanki guza nie jest możliwe. Właśnie tę lukę ma częściowo wypełnić możliwość finansowanego przez NFZ badania materiału świeżego z wykorzystaniem biopsji płynnej.
Zarządzenie Prezesa NFZ nr 74/2026/DSOZ zostało opublikowane 23 lipca 2026 roku i zmienia warunki realizacji świadczeń w zakresie leczenia szpitalnego oraz świadczeń wysokospecjalistycznych. W katalogu produktów odrębnych umożliwiono rozliczenie biopsji płynnej w raku płuca w trybie ambulatoryjnym w określonych sytuacjach klinicznych. Jak wskazuje Polska Grupa Raka Płuca, dotyczy to przypadków, gdy materiału z tkanki guza nie można pobrać lub pobrany materiał jest niediagnostyczny albo niewystarczający do wykonania potrzebnej diagnostyki.
Biopsja płynna nie staje się zamiennikiem diagnostyki tkankowej stosowanym z wyboru u każdego pacjenta. Staje się natomiast finansowaną możliwością diagnostyczną dla chorych, u których dostęp do odpowiedniego materiału tkankowego stanowi problem.
Czym właściwie jest biopsja płynna?
Określenie „biopsja płynna” może sugerować procedurę podobną do klasycznej biopsji guza. W praktyce najczęściej chodzi o pobranie krwi i poszukiwanie w niej materiału pochodzącego z nowotworu. Analizowane może być między innymi krążące DNA nowotworowe, określane jako ctDNA.
Komórki nowotworowe uwalniają fragmenty materiału genetycznego do krążenia. Ich analiza może pozwolić na wykrycie określonych zmian molekularnych bez konieczności bezpośredniego pobierania kolejnego fragmentu guza. Europejskie Towarzystwo Onkologii Klinicznej wskazuje ctDNA jako materiał mający zastosowanie w onkologii precyzyjnej, przy czym sposób wykorzystania wyników musi być dostosowany do konkretnej sytuacji klinicznej.
W przypadku raka płuca znaczenie takiej możliwości jest szczególne. Lokalizacja guza, stan chorego lub ilość dostępnej tkanki mogą powodować, że materiał uzyskany podczas wcześniejszego badania nie pozwala na przeprowadzenie pełnej diagnostyki molekularnej. Pobranie kolejnego wycinka może natomiast wymagać ponownej procedury inwazyjnej. Badanie z krwi tworzy wtedy dodatkową drogę do poszukiwania zmian, które mogą mieć znaczenie dla dalszego leczenia.
Trzeba jednocześnie pamiętać, że badanie krwi i badanie tkanki nie są metodami całkowicie równoważnymi. Dlatego płynną biopsję należy traktować jako element szerszej diagnostyki molekularnej, a decyzję o jej wykorzystaniu podejmuje się w odniesieniu do konkretnego pacjenta i dostępnego materiału.
NGS pozwala szukać wielu zmian jednocześnie
Drugim ważnym elementem wprowadzonej zmiany jest możliwość wykorzystania zaawansowanych badań genetycznych wykonywanych metodą NGS, czyli sekwencjonowania nowej generacji.
W przeciwieństwie do diagnostyki polegającej na kolejnym badaniu pojedynczych genów, NGS umożliwia analizowanie wielu fragmentów materiału genetycznego w ramach jednego badania. Ma to szczególne znaczenie w raku płuca, ponieważ liczba zmian molekularnych, które mogą mieć znaczenie terapeutyczne, zwiększała się wraz z rozwojem leczenia ukierunkowanego.
Program B.6 dotyczący leczenia chorych na raka płuca i międzybłoniaka opłucnej obejmuje obecnie liczne terapie molekularne, a przy kwalifikacji do części z nich konieczne jest potwierdzenie odpowiedniej nieprawidłowości molekularnej. Program wymienia między innymi badania dotyczące określonych zmian w genach EGFR, ALK, BRAF czy KRAS, zależnie od konkretnej terapii i sytuacji klinicznej.
W zarządzeniu zmodyfikowano produkt rozliczeniowy 5.52.01.0001591 i zaktualizowano jego nazwę na „badanie genetyczne materiału świeżego w nowotworach złośliwych”. W przypadku badania metodą NGS obejmującego powyżej 40 amplikonów przewidziano możliwość sumowania go z produktem dotyczącym zaawansowanego badania genetycznego w chorobach nowotworowych.
Dla pacjenta techniczne zasady rozliczania świadczenia są mniej istotne niż ich praktyczny skutek: w sytuacjach określonych przez NFZ brak odpowiedniego materiału tkankowego nie musi już oznaczać zamknięcia drogi do zaawansowanej diagnostyki molekularnej finansowanej ze środków publicznych.
Badanie może zostać wykonane bez hospitalizacji wyłącznie po to, aby pobrać materiał
Istotnym elementem zmiany jest również możliwość rozliczenia badania w trybie ambulatoryjnym. Ma to znaczenie organizacyjne, ponieważ samo pobranie krwi nie wymaga hospitalizacji pacjenta.
Dotychczas bariery w diagnostyce molekularnej nie wynikały wyłącznie z dostępności odpowiednich technologii. Problemem było również ich umiejscowienie w systemie finansowania. Jeżeli określone badanie nie miało odpowiedniego mechanizmu rozliczenia, nawet możliwość technicznego wykonania testu nie oznaczała powszechnego dostępu do niego w ramach publicznego systemu ochrony zdrowia. Wprowadzenie produktu umożliwiającego rozliczenie biopsji płynnej w trybie ambulatoryjnym zmienia właśnie ten element ścieżki. Pacjent spełniający odpowiednie przesłanki kliniczne nie powinien wymagać przyjęcia do szpitala tylko po to, aby możliwe było pobranie krwi stanowiącej materiał do diagnostyki.
Diagnostyka molekularna coraz mocniej decyduje o wyborze leczenia
Zmiana dotycząca biopsji płynnej pojawia się w momencie, gdy program leczenia raka płuca obejmuje coraz więcej terapii uzależnionych od charakterystyki nowotworu. Współczesne leczenie niedrobnokomórkowego raka płuca nie opiera się już wyłącznie na określeniu, gdzie znajduje się guz i jak bardzo choroba jest zaawansowana. U części pacjentów równie ważna staje się odpowiedź na pytanie, jakie zaburzenia molekularne występują w komórkach nowotworowych.
To właśnie dlatego dostęp do leczenia i dostęp do diagnostyki należy rozpatrywać łącznie. Refundacja leku ukierunkowanego na określony cel molekularny nie przyniesie korzyści pacjentowi, jeśli wcześniej nie zostanie wykonane badanie pozwalające sprawdzić, czy taki cel znajduje się w jego nowotworze.
Polska Grupa Raka Płuca podkreśla, że o finansowanie zaawansowanej diagnostyki molekularnej metodą NGS wykorzystującej płynną biopsję środowisko ekspertów zabiegało od lat, a podobny postulat zgłaszały środowiska pacjenckie. Rozwiązanie znalazło się również wśród postulatów inicjatywy Misja Rak Płuca 2024–2034.
Diagnostyka raka płuca z krwi – kiedy płynna biopsja może pomóc w wyborze terapii?
Nowe finansowanie rozwiązuje konkretny problem, ale nie wszystkie problemy diagnostyki
Wprowadzenie finansowania biopsji płynnej jest więc ważnym elementem uzupełniającym dotychczasową ścieżkę diagnostyczną, ale jego znaczenia nie należy rozszerzać poza zakres wynikający z zarządzenia NFZ. Nie jest to finansowanie płynnej biopsji jako badania wykonywanego rutynowo wszystkim osobom z rozpoznaniem raka płuca. Nie oznacza również rezygnacji z diagnostyki patomorfologicznej ani klasycznego pobierania materiału z guza, jeżeli jest ono możliwe i dostarcza materiału odpowiedniej jakości.
Nowe przepisy dotyczą przede wszystkim pacjentów znajdujących się dotąd w szczególnie trudnej sytuacji diagnostycznej: choroba została rozpoznana lub istnieje potrzeba dalszej diagnostyki molekularnej, ale tkanki do wykonania odpowiednich oznaczeń brakuje albo próbka nie pozwala uzyskać wiarygodnego wyniku.
W takiej sytuacji możliwość przeprowadzenia badania genetycznego na podstawie materiału pobranego z krwi może pozwolić na kontynuowanie diagnostyki bez konieczności uzyskiwania kolejnego fragmentu guza, o ile ta metoda jest odpowiednia w danym przypadku. To pozornie niewielka zmiana w katalogu świadczeń NFZ, ale dotyczy jednego z kluczowych punktów współczesnego leczenia raka płuca: możliwości zdobycia informacji, od której może zależeć wybór terapii.
Co to oznacza dla pacjenta?
Jeżeli u pacjenta z rakiem płuca potrzebne są badania molekularne, ale nie udało się uzyskać wystarczającego materiału z guza, warto zapytać lekarza prowadzącego, czy w jego sytuacji możliwe jest wykonanie diagnostyki z wykorzystaniem biopsji płynnej.
Nowe zasady pozwalają finansować takie badanie w określonych przypadkach klinicznych oraz wykonywać je w trybie ambulatoryjnym. Nie oznacza to jednak, że badanie z krwi przysługuje automatycznie każdej osobie z rakiem płuca. O wyborze właściwej metody diagnostycznej powinny decydować sytuacja kliniczna, dotychczasowe wyniki badań, ilość i jakość dostępnego materiału oraz zakres informacji potrzebnych do wyboru dalszego leczenia.
Dla chorego najważniejsze pytanie nie powinno więc brzmieć wyłącznie: „czy mogę mieć wykonaną biopsję płynną?”, ale również: „czy wykonano u mnie wszystkie badania molekularne potrzebne do właściwego zaplanowania leczenia i czy dostępny materiał pozwala je przeprowadzić?”.
Od mutacji do terapii – dlaczego profilowanie genomowe zmienia współczesną onkologię?
Zarządzenie nr 74/2026/DSOZ 23-07-2026 zmieniające zarządzenie w sprawie określenia warunków zawierania i realizacji umów w rodzaju leczenie szpitalne oraz leczenie szpitalne – świadczenia wysokospecjalistyczne.
Zarządzenie Prezesa NFZ nr 74/2026/DSOZ
Najczęściej zadawane pytania – FAQ
Czy biopsja płynna w raku płuca jest refundowana przez NFZ?
NFZ umożliwił finansowanie badań genetycznych z materiału świeżego z wykorzystaniem biopsji płynnej w raku płuca w określonych sytuacjach klinicznych. Rozwiązanie wprowadzono zarządzeniem Prezesa NFZ nr 74/2026/DSOZ opublikowanym 23 lipca 2026 roku.
Czy każdy pacjent z rakiem płuca może otrzymać takie badanie?
Nie. Zmiana dotyczy określonych sytuacji, przede wszystkim przypadków, gdy materiału z tkanki guza nie można pobrać albo uzyskana próbka jest niediagnostyczna lub niewystarczająca do przeprowadzenia potrzebnych badań.
Czy biopsja płynna zastępuje tradycyjną biopsję guza?
Nie należy jej traktować jako automatycznego zamiennika diagnostyki tkankowej. Jest dodatkową możliwością diagnostyczną, szczególnie istotną wtedy, gdy nie ma odpowiedniego materiału tkankowego.
Z czego wykonuje się biopsję płynną?
W przypadku opisywanego zastosowania materiałem jest krew. Można w niej analizować między innymi krążące DNA nowotworowe – ctDNA.
Co oznacza NGS?
NGS, czyli sekwencjonowanie nowej generacji, to metoda umożliwiająca jednoczesną analizę wielu fragmentów materiału genetycznego. W raku płuca pozwala poszukiwać zmian molekularnych, które mogą mieć znaczenie przy kwalifikacji do określonych terapii.
Dlaczego wynik badania molekularnego jest ważny?
Program leczenia raka płuca obejmuje terapie, których zastosowanie u części pacjentów jest uzależnione od potwierdzenia określonej zmiany molekularnej. Dlatego odpowiednia diagnostyka może bezpośrednio wpływać na możliwość zakwalifikowania chorego do właściwego leczenia.
Czy do wykonania biopsji płynnej potrzebny jest pobyt w szpitalu?
Nowe zasady przewidują możliwość rozliczenia badania w trybie ambulatoryjnym, a więc bez hospitalizowania chorego wyłącznie w celu pobrania materiału do tego badania.
Źródło: Narodowy Fundusz Zdrowia – Zarządzenie Prezesa NFZ nr 74/2026/DSOZ z 23 lipca 2026 r., zmieniające zasady realizacji świadczeń w rodzaju leczenie szpitalne oraz leczenie szpitalne – świadczenia wysokospecjalistyczne. Polska Grupa Raka Płuca – informacja „Badanie genetyczne z materiału świeżego refundowane”, 28 lipca 2026 r. Program lekowy B.6 – Leczenie chorych na raka płuca oraz międzybłoniaka opłucnej. European Society for Medical Oncology – rekomendacje dotyczące wykorzystania ctDNA w onkologii.
• Artykuł zaktualizowano: