Współczesna diagnostyka onkologiczna coraz częściej nie kończy się na odpowiedzi, z jakiego rodzaju komórek wywodzi się nowotwór. Równie ważne może być ustalenie, jakie zmiany biologiczne zachodzą w komórkach guza. To właśnie dlatego lekarze w wybranych sytuacjach zlecają badania molekularne.
Badania te analizują określone cechy materiału nowotworowego, między innymi zmiany w DNA, RNA lub genach. Ich wynik może pomóc dokładniej scharakteryzować chorobę, a w części nowotworów wskazać, czy pacjent spełnia kryteria kwalifikacji do leczenia celowanego albo innej terapii dobieranej na podstawie biomarkerów.
Nie oznacza to, że każdy pacjent z rozpoznaniem onkologicznym powinien automatycznie otrzymać pełny, szeroki panel badań molekularnych. Zakres testów zależy od rodzaju nowotworu, stadium choroby, dostępności materiału, dotychczasowego leczenia oraz tego, czy wynik może realnie zmienić postępowanie.
Czym są badania molekularne?
Badania molekularne wykrywają zmiany zachodzące w komórkach nowotworowych. Mogą dotyczyć genów, fragmentów DNA, RNA, chromosomów albo innych markerów biologicznych. W zależności od zastosowanej metody badanie może szukać jednej konkretnej zmiany albo wielu zmian jednocześnie. Nie wszystkie zmiany molekularne mają takie samo znaczenie. Część pomaga ustalić rozpoznanie, część może wiązać się z przebiegiem choroby, a część ma znaczenie predykcyjne – to znaczy, że może wskazywać, czy określona terapia ma szansę działać u danego pacjenta. Dlatego wynik nie powinien być odczytywany jako prosty „test na lek”. Jest jednym z elementów, które lekarz analizuje podczas planowania leczenia.
Od histopatologii do biomarkerów
Podstawą rozpoznania pozostaje badanie histopatologiczne. Patomorfolog ocenia komórki i tkanki pod mikroskopem, określa rodzaj zmiany, a w razie potrzeby wykonuje dodatkowe badania, na przykład immunohistochemię. Badania molekularne często są kolejnym krokiem. Mogą być zlecane wtedy, gdy trzeba precyzyjniej określić typ nowotworu albo gdy lekarz potrzebuje informacji o biomarkerach ważnych dla terapii. Biomarker to cecha biologiczna, którą można wykryć w materiale nowotworowym. Może mieć postać zmiany w genie, obecności określonego białka albo innej właściwości komórek. W onkologii biomarkery pomagają coraz częściej dopasować leczenie do cech konkretnego guza, a nie wyłącznie do narządu, z którego się wywodzi.
Kiedy lekarz może zlecić takie badanie?
Badania molekularne mogą być potrzebne już na etapie rozpoznania, zwłaszcza w nowotworach, w których zmiany genetyczne pomagają odróżnić określone typy choroby. Często są też wykonywane w chorobie zaawansowanej, gdy wynik może wpłynąć na wybór leczenia systemowego. W niektórych nowotworach testowanie biomarkerów jest ważnym elementem kwalifikacji do określonych terapii. W innych może zostać rozważone po wykorzystaniu standardowych metod leczenia, w przypadku nawrotu choroby albo wtedy, gdy lekarz poszukuje dodatkowych możliwości terapeutycznych. O tym, które testy będą przydatne, nie decyduje wyłącznie oczekiwanie pacjenta. Lekarz bierze pod uwagę aktualne zalecenia, wartość kliniczną danego badania, ilość dostępnego materiału i możliwość wykorzystania wyniku w praktyce.
Jak badania molekularne wiążą się z leczeniem celowanym?
Leczenie celowane działa na określone mechanizmy, które pomagają komórkom nowotworowym rosnąć, dzielić się lub rozprzestrzeniać. Aby zastosowanie danego leku było zasadne, konieczne może być potwierdzenie obecności konkretnego biomarkera. Wykrycie danej zmiany molekularnej nie gwarantuje jednak automatycznego rozpoczęcia terapii. Lekarz musi ocenić, czy lek jest wskazany w danym rodzaju nowotworu i na określonym etapie choroby, czy pacjent był już leczony, jaki jest jego stan ogólny oraz jakie są dostępne opcje terapeutyczne. Badanie molekularne może także dać wynik, który nie wskazuje obecnie dostępnej terapii. Nie oznacza to, że test był niepotrzebny. Może pomóc w precyzyjniejszym opisie biologii guza, ograniczyć stosowanie terapii, która prawdopodobnie nie byłaby skuteczna, albo stworzyć podstawę do dalszych decyzji klinicznych.
Dlaczego lekarz może mówić o panelu badań?
W części sytuacji nie bada się jednego genu, lecz panel obejmujący wiele możliwych zmian. Pozwala to ocenić więcej biomarkerów w jednej analizie i ograniczyć konieczność wielokrotnego wykorzystania tego samego materiału. Nie każdy pacjent potrzebuje jednak szerokiego panelu. W przypadku niektórych nowotworów wystarcza test ukierunkowany na jedną lub kilka konkretnych zmian. Wybór metody zależy od rozpoznania oraz od celu diagnostycznego. Ważne jest także to, że materiał z biopsji może być ograniczony. Lekarze i patomorfolodzy planują wtedy kolejność testów tak, aby nie zużyć próbki na badania, które nie są kluczowe dla dalszego postępowania.
Czy wynik może się zmienić wraz z przebiegiem choroby?
Nowotwory nie zawsze pozostają biologicznie niezmienne. W trakcie leczenia lub przy nawrocie choroby lekarz może w określonych sytuacjach rozważyć ponowną biopsję i dodatkowe badania. Celem jest sprawdzenie, czy materiał pobrany wcześniej nadal odzwierciedla aktualne cechy guza. Nie dotyczy to jednak każdego pacjenta i nie zawsze jest możliwe. Decyzja zależy między innymi od lokalizacji zmiany, bezpieczeństwa pobrania materiału oraz tego, czy nowy wynik może wpłynąć na leczenie.
Dlaczego pełny wynik czasem wymaga więcej czasu?
Badanie molekularne obejmuje kilka etapów laboratoryjnych: przygotowanie próbki, izolację materiału genetycznego, wykonanie testu, kontrolę jakości i interpretację wyniku. W części przypadków materiał jest wysyłany do laboratorium referencyjnego. Dłuższy czas oczekiwania może być trudny dla pacjenta, ale nie powinien być odbierany jako znak, że rozpoznanie jest bardziej niekorzystne. Często oznacza po prostu, że zespół prowadzący diagnostykę chce uzyskać informacje potrzebne do możliwie precyzyjnego zaplanowania terapii.
Co warto ustalić podczas rozmowy z lekarzem?
Pacjent może zapytać, jakie badanie zostało zlecone, jaki biomarker ma zostać oceniony i czy wynik jest potrzebny do wyboru konkretnego leczenia. Warto również dowiedzieć się, kiedy można spodziewać się pełnego wyniku oraz czy dostępny materiał jest wystarczający. Jeżeli lekarz proponuje badanie molekularne, dobrze jest zapytać, czy jego rezultat może wpłynąć na plan leczenia teraz, czy przede wszystkim ma znaczenie na dalszym etapie choroby. Taka rozmowa pozwala lepiej zrozumieć, dlaczego diagnostyka trwa dłużej i jakie decyzje mają zostać podjęte po otrzymaniu wyniku.
Ten temat jest częścią poradnika:
WYNIK HISTOPATOLOGICZNY – JAK GO CZYTAĆ I CO OZNACZAJĄ NAJWAŻNIEJSZE POJĘCIA?
ILE CZEKA SIĘ NA WYNIK HISTOPATOLOGICZNY? CO WPŁYWA NA CZAS OCZEKIWANIA?
BIOPSJA, CYTOLOGIA I HISTOPATOLOGIA – CZYM RÓŻNIĄ SIĘ TE BADANIA I KIEDY SIĘ JE WYKONUJE?
KLASYFIKACJA TNM – CO OZNACZAJĄ LITERY T, N I M W OPISIE NOWOTWORU?
IMMUNOHISTOCHEMIA I BADANIA MOLEKULARNE – CO POKAZUJĄ I JAK POMAGAJĄ W LECZENIU NOWOTWORÓW?
MARGINESY CHIRURGICZNE – CO OZNACZA WYNIK DODATNI I UJEMNY PO OPERACJI NOWOTWORU?
STOPIEŃ ZŁOŚLIWOŚCI G1, G2, G3 – CO OZNACZA I JAK INTERPRETOWAĆ WYNIK?
PRZERZUTY DO WĘZŁÓW CHŁONNYCH – CO OZNACZAJĄ W WYNIKU HISTOPATOLOGICZNYM?
CO ZNACZY „DO KORELACJI KLINICZNEJ”? JAK ROZUMIEĆ ZAPIS W WYNIKU?
BADANIA MOLEKULARNE W NOWOTWORACH: KIEDY POMAGAJĄ DOBRAĆ LECZENIE CELOWANE?
Wynik niejednoznaczny, niediagnostyczny lub niewystarczający – co oznacza dla pacjenta?
Czy badania molekularne są tym samym co badania genetyczne dziedziczne?
Nie. Badania molekularne guza najczęściej dotyczą zmian obecnych w komórkach nowotworowych. Badania genetyczne dziedziczne oceniają natomiast warianty, które mogą być obecne w całym organizmie i mieć znaczenie dla ryzyka rodzinnego.
Czy każdy wynik mutacji oznacza, że można zastosować leczenie celowane?
Nie. Znaczenie zmiany zależy od typu nowotworu, wskazań do leczenia i wielu innych elementów sytuacji klinicznej.
Czy brak wykrytej zmiany oznacza, że nie ma możliwości leczenia?
Nie. Leczenie może opierać się na wielu metodach, nie tylko na terapiach celowanych.
Czy do badania molekularnego zawsze potrzebna jest kolejna biopsja?
Nie zawsze. Często można wykorzystać materiał, który został już pobrany. W części sytuacji, gdy próbka jest zbyt mała lub niewystarczająca, lekarz może rozważyć nowe pobranie.
Czy wynik molekularny może mieć znaczenie dla immunoterapii?
W wybranych nowotworach określone biomarkery mogą być pomocne przy kwalifikacji do immunoterapii. Zasady zależą od konkretnego rozpoznania.
Źródło: National Cancer Institute – materiały dotyczące testowania biomarkerów, leczenia celowanego i diagnostyki molekularnej nowotworów. College of American Pathologists – materiały dotyczące badań biomarkerów i diagnostyki molekularnej w patomorfologii. SEER Training Modules – informacje dotyczące elementów raportowania danych molekularnych w onkologii.
• Artykuł zaktualizowano:
