W Polsce, mimo realizacji wieloletnich programów takich jak Narodowy Program Zwalczania Chorób Nowotworowych i Narodowa Strategia Onkologiczna, system opieki onkologicznej stoi przed poważnymi wyzwaniami. W kontrolowanym okresie brakowało kompleksowej opieki i równego dostępu do świadczeń finansowanych ze środków publicznych. Inicjatywa wdrożenia Krajowej Sieci Onkologicznej również nie przyniosła oczekiwanych rezultatów.
Problemy z zapewnieniem kompleksowej opieki onkologicznej w Polsce
Mimo realizacji programów takich jak Narodowy Program Zwalczania Chorób Nowotworowych na lata 2016-2024 (NPZChN) oraz Narodowa Strategia Onkologiczna na lata 2020-2030 (NSO), w Polsce nie udało się osiągnąć kompleksowej opieki onkologicznej oraz równego dostępu do świadczeń finansowanych ze środków publicznych. Próba wdrożenia Krajowej Sieci Onkologicznej (KSO) również zakończyła się niepowodzeniem. Problemy te mają swoje źródło w nierównomiernym rozmieszczeniu specjalistów, rozproszeniu świadczeń oraz braku ciągłości w diagnostyce i leczeniu nowotworów.
Nierównomierny dostęp do specjalistów onkologicznych
W Polsce występują duże różnice w dostępności do lekarzy specjalistów w dziedzinie onkologii. W niektórych regionach liczba specjalistów jest prawie pięć razy większa niż w innych, co prowadzi do nierówności w dostępie do opieki onkologicznej. Szczególnie niepokojąca jest sytuacja w województwie opolskim, gdzie brakuje hematologów oraz onkologów dziecięcych. Taka sytuacja skutkuje ograniczonym dostępem do specjalistycznego leczenia oraz opóźnieniem w diagnostyce, co bezpośrednio wpływa na rokowania pacjentów.
Narodowy Program Zwalczania Chorób Nowotworowych oraz Narodowa Strategia Onkologiczna
Wzrost liczby zachorowań na nowotwory w Polsce wymusił stworzenie wieloletnich programów mających na celu poprawę profilaktyki, diagnostyki oraz leczenia nowotworów. W latach 2016-2024 realizowano Narodowy Program Zwalczania Chorób Nowotworowych (NPZChN), który w 2020 roku został zastąpiony przez Narodową Strategię Onkologiczną (NSO).
Celem NSO jest przede wszystkim poprawa wskaźników 5-letnich przeżyć pacjentów onkologicznych oraz zwiększenie wczesnego wykrywania nowotworów. Program zakłada również wypracowanie nowych rozwiązań organizacyjnych w opiece onkologicznej oraz wdrożenie KSO jako modelu koordynacji opieki nad pacjentami onkologicznymi.
Skala problemu onkologicznego w Polsce
Nowotwory złośliwe stanowią w Polsce poważny problem zdrowotny, społeczny i ekonomiczny. Co roku odnotowuje się około 170 tysięcy nowych zachorowań oraz ponad 100 tysięcy zgonów z powodu chorób nowotworowych. Nowotwory są drugą najczęstszą przyczyną zgonów po chorobach układu krążenia.
Wskaźnik 5-letnich przeżyć dla pacjentów zdiagnozowanych w latach 2015-2019 wyniósł w Polsce nieco ponad 55%, co jest wynikiem niższym niż w krajach Europy Zachodniej. Najlepsze wskaźniki przeżywalności odnotowano w województwach: pomorskim, mazowieckim i podkarpackim. Pomimo poprawy wskaźników przeżywalności w ostatnich dwóch dekadach, Polska wciąż pozostaje w tyle za innymi krajami UE, co może być związane z problemami w dostępie do wczesnej diagnostyki oraz nowoczesnych metod leczenia.
Opis grafiki powyżej:
Rozkład geograficzny 5-letnich przeżyć netto we wszystkich nowotworach ogółem u obu płci (2015-2019)
– Dolnośląskie: 53,2%
– Kujawsko-Pomorskie: 53.1%
– Lubelskie: 57.3%
– Lubuskie: 55.6%
– Łódzkie: 56.8%
– Małopolskie: 56.5%
– Mazowieckie: 58.7%
– Opolskie: 54.1%
– Podkarpackie: 58.3%
– Podlaskie: 55.8%
– Pomorskie: 59.9%
– Śląskie: 52.6%
– Świętokrzyskie: 54.9%
– Warmińsko-Mazurskie: 52.4%
– Wielkopolskie: 53.1%
– Zachodniopomorskie: 55.6%
Źródło: Nowotwory złośliwe w Polsce w 2020 roku, Krajowy Rejestr Nowotworów, NIO-PIB, U. Wojciechowska, K. Barańska, I. Michałek, P. Olasek, M. Miklewska, J. A. Didkowska, https://onkologia.org.pl/pl/publikacje (dostęp 7 listopada 2023 r.).
Opis powyższej grafiki:
Trendy zachorowalności vs umieralności na nowotwory złośliwe ogółem w Polsce w latach 1980-2021 według płci i wieku
– Wiek 0–19 lat: Współczynniki zachorowalności rosną dla obu płci, natomiast umieralność spada
– Wiek 20–44 lata: Wzrost zachorowalności, szczególnie u kobiet. Umieralność mężczyzn i kobiet wykazuje trend spadkowy
– Wiek 45–64 lata: Zachorowalność i umieralność mężczyzn są wyższe niż u kobiet, z tendencją wzrostową do około 2000 roku, po czym następuje stabilizacja lub spadek
– Wiek 65+ lat: Współczynniki zachorowalności i umieralności są najwyższe w tej grupie. Zachorowalność rośnie, natomiast umieralność wykazuje stabilizację lub niewielki spadek w ostatnich latach
Źródło: Nowotwory złośliwe w Polsce w 2021 roku, Krajowy Rejestr Nowotworów, NIO-PIB, J. A. Didkowska, U. Wojciechowska, K. Barańska, M. Miklewska, I. Michałek, P. Olasek https://onkologia.org.pl/pl/publikacje (dostęp 5 sierpnia 2024 r.).
Opis grafiki powyżej:
Zgony możliwe do uniknięcia dzięki profilaktyce
| – Cypr: 104 – Włochy: 104 – Malta: 111 – Hiszpania: 113 – Islandia: 115 – Szwecja: 118 – Norwegia: 120 | – Holandia: 129 – Luksemburg: 130 – Irlandia: 132 – Francja: 134 – Portugalia 138 – Grecja: 139 – Belgia: 146 | – Dania: 152 – Niemcy: 156 – Austria: 157 – Finlandia: 159 – UE27: 160 – Słowenia: 175 – Czechy: 195 – Polska: 222 | – Bułgaria: 226 – Chorwacja: 239 – Słowacja: 241 – Estonia: 253 – Litwa: 293 – Rumunia: 306 – Łotwa: 326 – Węgry: 326 |
Zgony możliwe do uniknięcia dzięki interwencji medycznej:
| Norwegia: 59 Francja: 63 Islandia: 64 Holandia: 65 Hiszpania: 65 Włochy: 65 Szwecja: 66 Luksemburg: 68 | Belgia: 71 Finlandia: 71 Dania: 73 Austria: 75 Irlandia: 76 Słowenia: 77 | Cypr: 79 Portugalia: 83 Niemcy: 85 Grecja: 90 Malta: 92 UE27: 92 Czechy: 124 Polska: 133 | Chorwacja: 133 Estonia: 133 Słowacja: 165 Węgry: 176 Litwa: 186 Bułgaria: 188 Łotwa: 196 Rumunia: 210 |
Standaryzowane współczynniki umieralności na 100 000 osób:
Zgony możliwe do uniknięcia dzięki profilaktyce:
– Rak płuc
– Wypadki (drogowe i inne)
– Choroby alkoholowe
– Choroba naczyniowa mózgu
– Choroba niedokrwienna serca
– Inne
Zgony możliwe do uniknięcia dzięki interwencji medycznej:
– Choroba niedokrwienna serca
– Choroba naczyniowa mózgu
– Rak jelita grubego
– Rak piersi
– Zapalenie płuc
– Inne
Uwaga: Zgony możliwe do uniknięcia dzięki profilaktyce definiuje się jako zgony, których można uniknąć głównie poprzez działania zarówno w zakresie zdrowia publicznego, jak i podstawowej profilaktyki. Zgony możliwe do uniknięcia dzięki interwencji medycznej definiuje się jako zgony, których można uniknąć głównie poprzez działania w zakresie opieki zdrowotnej, w tym badania przesiewowe i leczenie. Połowa wszystkich zgonów spowodowanych niektórymi chorobami (np. chorobą niedokrwienną serca i chorobą naczyniową mózgu) to zgony możliwe do uniknięcia dzięki profilaktyce; druga połowa to zgony możliwe do uniknięcia dzięki interwencji medycznej. Oba wskaźniki odnoszą się do przedwczesnej umieralności (przed ukończeniem 75. roku życia). Dane opierają się na zmienionych wykazach OECD/Eurostatu.
Źródło: Baza danych Eurostatu (dane za 2018 r., z wyjątkiem Francji, w przypadku której dane odnoszą się do 2016 r.).
Za: State of Health in EU. Polska. Profil systemu ochrony zdrowia 2021; str. 12.
Niska zgłaszalność na badania przesiewowe
Jednym z głównych problemów w profilaktyce nowotworowej w Polsce jest niska zgłaszalność na badania przesiewowe. Mimo wydatkowania prawie 136 mln zł na kampanie społeczne mające na celu zwiększenie świadomości wczesnego wykrywania nowotworów, nie udało się osiągnąć znaczącej poprawy.
- Rak szyjki macicy: zgłaszalność spadła z 16% w 2019 roku do 11% w 2023 roku.
- Rak piersi: zgłaszalność zmniejszyła się z 39% w 2019 roku do 27% w 2023 roku.
- Rak jelita grubego: zgłaszalność wynosiła 14% w 2019 roku, 10% w 2020 roku, a w 2021 roku wzrosła do 17%.
Niska zgłaszalność na badania przesiewowe znacząco wpływa na późne wykrywanie chorób nowotworowych oraz gorsze rokowania pacjentów.
Problemy z wdrożeniem Krajowej Sieci Onkologicznej
Krajowa Sieć Onkologiczna (KSO) miała stanowić nowy model opieki nad pacjentami onkologicznymi, oparty na sieci wyspecjalizowanych ośrodków podzielonych na trzy poziomy referencyjne. Model ten miał na celu standaryzację opisu badań patomorfologicznych oraz umożliwienie porównania jakości leczenia onkologicznego.
Jednak pomimo wydatkowania ponad 130 mln zł oraz zaangażowania wielu ekspertów, nie uzyskano niezbędnych danych, które umożliwiłyby pełne wdrożenie KSO. Termin wprowadzenia tego modelu został przesunięty na 1 kwietnia 2025 roku. Przyczyną tej sytuacji był nieskuteczny nadzór Ministra Zdrowia oraz brak realizacji obowiązków wynikających z przepisów ustawy o finansach publicznych.
Wnioski i rekomendacje
Pomimo licznych programów i strategii, w Polsce wciąż nie udało się osiągnąć kompleksowej opieki onkologicznej oraz równego dostępu do świadczeń dla pacjentów z chorobami nowotworowymi. Niezbędne są zmiany systemowe, które obejmują:
- Zwiększenie liczby specjalistów onkologicznych oraz równomierne ich rozmieszczenie w całym kraju.
- Poprawa koordynacji opieki onkologicznej, aby pacjenci mieli zapewnioną ciągłość diagnostyki i leczenia.
- Zintensyfikowanie działań profilaktycznych poprzez skuteczniejsze kampanie społeczne oraz nowe rozwiązania organizacyjne w programach przesiewowych.
- Efektywne wdrożenie Krajowej Sieci Onkologicznej jako modelu koordynowanej opieki nad pacjentami onkologicznymi.
- Zwiększenie finansowania oraz skuteczniejszy nadzór nad realizacją strategii onkologicznych.
Tylko kompleksowe podejście do problemu oraz skuteczne wdrożenie innowacyjnych rozwiązań organizacyjnych mogą poprawić sytuację pacjentów onkologicznych w Polsce oraz zwiększyć wskaźniki przeżywalności zgodnie z założeniami Narodowej Strategii Onkologicznej.
Cały raport NIK LECZENIE ONKOLOGICZNE dostępny poniżej: