Nudności i wymioty po chemioterapii. Jak przyjmować leki przeciwwymiotne i kiedy skontaktować się z lekarzem?
Nudności i wymioty należą do najbardziej obawianych działań niepożądanych leczenia przeciwnowotworowego. Nie występują jednak po każdym rodzaju chemioterapii i nie muszą towarzyszyć wszystkim cyklom. Ryzyko zależy od zastosowanych leków, ich dawek, sposobu podania, wcześniejszych doświadczeń pacjenta oraz indywidualnej podatności na te dolegliwości.
Współczesne postępowanie opiera się przede wszystkim na profilaktyce. Leki przeciwwymiotne podaje się przed chemioterapią, a przy schematach obciążonych ryzykiem opóźnionych objawów także przez kolejne dni. Pacjent nie powinien czekać z ich przyjęciem do momentu wystąpienia silnych mdłości. NCI podkreśla, że leki przeciwwymiotne działają zarówno zapobiegawczo, jak i leczniczo, a lekarz powinien dokładnie określić czas ich stosowania przed lub po terapii.
Dobrze dobrana profilaktyka nie zawsze całkowicie usuwa każde uczucie mdłości, ale powinna ograniczyć wymioty, umożliwić przyjmowanie płynów i jedzenia oraz zmniejszyć ryzyko przerwania terapii. Jeśli pomimo zaleceń pacjent wymiotuje albo przez większą część dnia odczuwa nasilone nudności, powinien poinformować zespół przed następnym cyklem. Schemat leczenia wspomagającego można zmienić.
Nudności mogą pojawić się od razu albo kilka dni później
Objawy występujące w pierwszej dobie po podaniu chemioterapii określa się jako ostre. Nudności i wymioty opóźnione rozpoczynają się później, zazwyczaj od kolejnej doby, i mogą utrzymywać się przez kilka dni. Podział ten ma praktyczne znaczenie, ponieważ pacjent może dobrze czuć się po powrocie z oddziału, a mimo to nadal potrzebować zaplanowanych leków.
Nie należy więc samodzielnie rezygnować z kolejnej dawki tylko dlatego, że w chwili jej przyjmowania nie ma mdłości. Lek został często zalecony właśnie po to, aby nie dopuścić do opóźnionego pogorszenia. NCEZ rozróżnia objawy wczesne, pojawiające się w pierwszej dobie, oraz późne, występujące od drugiej doby po podaniu cytostatyków.
U części osób występują także nudności wyprzedzające. Pojawiają się jeszcze przed rozpoczęciem kolejnego wlewu, na przykład w drodze do szpitala, po wejściu do oddziału albo pod wpływem zapachu kojarzącego się z leczeniem. Nie są udawane ani zależne wyłącznie od nastawienia pacjenta. Mogą być reakcją uwarunkowaną wcześniejszym doświadczeniem silnych dolegliwości.
Nudności wyprzedzające warto zgłosić jak najwcześniej. Podstawowym sposobem ich ograniczania jest dobra kontrola objawów od pierwszego cyklu. W niektórych sytuacjach pomocne są również techniki relaksacyjne, wsparcie psychologiczne albo dodatkowe leczenie zalecone przez lekarza.
Dlaczego leki przeciwwymiotne podaje się w kilku preparatach?
Wymioty mogą być uruchamiane przez różne mechanizmy w układzie nerwowym i przewodzie pokarmowym. Z tego powodu przy bardziej emetogennych schematach chemioterapii stosuje się połączenie leków działających na różne receptory. Międzynarodowe wytyczne klasyfikują terapię według ryzyka wywoływania nudności i wymiotów oraz dopasowują do niego profilaktykę.
Pacjent może otrzymać część leków bezpośrednio przed wlewem, a pozostałe w tabletkach do domu. Niektóre preparaty mają zapobiegać objawom ostrym, inne są szczególnie ważne w fazie opóźnionej. W określonych schematach wykorzystuje się także deksametazon lub inne leki uzupełniające.
Nie należy samodzielnie wybierać, który preparat „jest najważniejszy”. Pominięcie jednego elementu może osłabić działanie całego schematu. Jeżeli tabletka powoduje senność, zaparcie, niepokój, zgagę albo inny problem, należy to zgłosić zamiast rezygnować z leczenia bez konsultacji.
Warto zapisać nazwy leków, godziny ich przyjmowania oraz informację, który z nich jest stosowany planowo, a który doraźnie. Pacjent powinien również wiedzieć, jaki minimalny odstęp zachować pomiędzy kolejnymi dawkami leku ratunkowego.
Co zrobić, gdy nudności pojawiają się pomimo profilaktyki?
Najpierw należy zastosować lek doraźny zgodnie z pisemną instrukcją. Nie powinno się czekać, aż mdłości staną się bardzo silne, ponieważ później trudniej przyjąć i utrzymać tabletkę.
Jeśli pacjent zwymiotuje krótko po przyjęciu leku, nie powinien automatycznie przyjmować kolejnej tabletki. Nie zawsze wiadomo, jaka część dawki zdążyła się wchłonąć, a powtórzenie może prowadzić do przedawkowania. Należy zadzwonić do ośrodka, poradni lub numeru wskazanego w dokumentacji i zapytać o dalsze postępowanie.
Przed następnym cyklem warto dokładnie opisać przebieg dolegliwości: kiedy się rozpoczęły, ile razy doszło do wymiotów, jak długo trwały nudności, które leki zastosowano i jaki przyniosły efekt. Lekarz może dodać preparat z innej grupy, zmienić godziny przyjmowania albo wydłużyć profilaktykę na kolejne dni.
Nudności mogą mieć także inną przyczynę niż sama chemioterapia. U pacjenta onkologicznego mogą wiązać się między innymi z infekcją, zaparciem, zaburzeniami elektrolitowymi, lekami opioidowymi, chorobami przewodu pokarmowego albo rozwojem samego nowotworu. Jeśli objawy pojawiają się poza typowym okresem po leczeniu, mają inny charakter niż wcześniej albo towarzyszy im silny ból, potrzebna jest ponowna ocena lekarska.
Jak jeść i pić podczas nudności?
Duży posiłek może nasilać uczucie pełności i mdłości. Zwykle lepiej tolerowane są małe porcje spożywane częściej. Nie należy jednak stosować jednej obowiązkowej „diety po chemioterapii”, ponieważ tolerancja produktów jest bardzo indywidualna.
Część pacjentów lepiej znosi potrawy chłodne lub letnie, ponieważ mają słabszy zapach. Warto wybierać jedzenie proste, lekkostrawne i niezbyt tłuste. Jeśli mdłości wywołuje zapach gotowania, pomocne może być przygotowanie posiłków wcześniej, wietrzenie kuchni albo skorzystanie z pomocy bliskiej osoby.
Płyny najlepiej przyjmować często, niewielkimi łykami. Wypicie dużej ilości jednorazowo może prowokować wymioty. Przy większej utracie płynów potrzebne mogą być doustne preparaty nawadniające zawierające elektrolity, ale ich stosowanie warto uzgodnić z zespołem, szczególnie przy niewydolności nerek, serca lub ograniczeniu podaży płynów.
Nie należy zmuszać się do ulubionego posiłku w okresie silnych mdłości. Może powstać trwałe skojarzenie jego smaku lub zapachu z leczeniem. W dniu wlewu lepiej wybrać neutralne produkty, które pacjent zwykle dobrze toleruje.
Jeśli jedzenie staje się niemożliwe przez kilka dni, masa ciała spada albo pacjent ma problem z przyjęciem leków doustnych, potrzebna jest konsultacja dietetyczna i lekarska. Nawracające nudności mogą prowadzić do niedożywienia, odwodnienia oraz zaburzeń elektrolitowych.
Domowe sposoby nie zastępują leków
Niektórym osobom ulgę przynoszą spokojne oddychanie, odpoczynek w przewietrzonym pomieszczeniu, unikanie intensywnych zapachów, małe łyki chłodnego napoju lub napar z imbiru. Takie sposoby mogą uzupełniać leczenie, ale nie powinny zastępować profilaktyki zaleconej przy schemacie chemioterapii o znacznym ryzyku wymiotów.
Pacjent powinien poinformować lekarza o preparatach ziołowych, olejkach, suplementach oraz produktach kupowanych bez recepty. Naturalne pochodzenie nie wyklucza interakcji z leczeniem przeciwnowotworowym lub lekami przeciwzakrzepowymi.
Nie należy również samodzielnie sięgać po lek przepisany wcześniej innej osobie. Preparaty przeciwwymiotne różnią się działaniem, przeciwwskazaniami oraz wpływem na rytm serca, senność, ciśnienie i pracę przewodu pokarmowego.
Jeżeli zespół zalecił lek powodujący senność, pacjent powinien zapytać o możliwość prowadzenia pojazdów i obsługi urządzeń. Dotyczy to szczególnie sytuacji, gdy kilka leków uspokajających lub przeciwbólowych jest przyjmowanych równocześnie.
Ból nowotworowy – kiedy zgłosić się do poradni leczenia bólu?
Kiedy wymioty wymagają pilnego kontaktu?
Wymioty utrzymujące się przez ponad dobę mogą prowadzić do odwodnienia i osłabienia. Narodowy Portal Onkologiczny zaleca kontakt z lekarzem, jeśli biegunka lub wymioty nie ustępują w ciągu 24 godzin.
Nie zawsze należy jednak czekać przez całą dobę. Pilnego kontaktu wymagają sytuacje, w których pacjent nie jest w stanie utrzymać nawet małych ilości płynów, oddaje bardzo mało moczu, ma silne zawroty głowy, jest wyraźnie senny, splątany albo słabnie przy próbie wstania. Mogą to być objawy odwodnienia i zaburzeń elektrolitowych.
Szybkiej pomocy wymagają również:
– wymioty z domieszką krwi lub przypominające fusy z kawy;
– zielona treść wymiotna połączona z bólem i wzdęciem brzucha;
– nagły, silny ból brzucha;
– brak stolca i gazów z narastającymi wymiotami;
– silny ból głowy, zaburzenia widzenia, niedowład lub zaburzenia świadomości;
– wysoka gorączka, dreszcze albo gwałtowne pogorszenie stanu.
Uporczywe wymioty, zwłaszcza z domieszką krwi, należą do wskazań do wezwania pomocy ratunkowej.
Co ustalić przed wyjściem z oddziału?
Pacjent powinien otrzymać czytelną informację, które leki przyjmuje planowo, a które tylko w razie objawów. Przy każdym preparacie warto zapisać dawkę, godzinę rozpoczęcia, liczbę dni terapii i maksymalną częstotliwość stosowania.
Należy również wiedzieć, pod jaki numer zadzwonić wieczorem lub w dzień wolny. Samo zalecenie „w razie wymiotów proszę się zgłosić” może być niewystarczające, jeśli pacjent nie wie, czy ma kontaktować się z oddziałem dziennym, izbą przyjęć, poradnią czy nocną opieką.
Przed następnym cyklem trzeba powiedzieć o wszystkich objawach, nawet jeśli w dniu wizyty już ustąpiły. Nieskuteczna profilaktyka po pierwszym podaniu zwiększa ryzyko problemów podczas kolejnych cykli, a lekarz może zmodyfikować schemat, zanim dolegliwości się powtórzą.
Co to oznacza dla pacjenta?
Leki przeciwwymiotne często działają najlepiej wtedy, gdy są przyjmowane przed pojawieniem się silnych objawów. Nie należy pomijać zaplanowanych dawek tylko dlatego, że bezpośrednio po chemioterapii pacjent czuje się dobrze.
Nudności mogą wystąpić w pierwszej dobie, pojawić się dopiero później albo rozpocząć jeszcze przed kolejnym wlewem. Każdy z tych problemów wymaga nieco innego postępowania.
Jeśli profilaktyka nie działa, trzeba poinformować zespół przed kolejnym cyklem. Możliwe jest zmodyfikowanie leków, dawek i czasu ich stosowania.
W domu należy przyjmować płyny małymi porcjami i wybierać niewielkie, dobrze tolerowane posiłki. Domowe sposoby mogą uzupełniać terapię, ale nie zastępują przepisanych leków.
Brak możliwości picia, bardzo mała ilość moczu, wymioty z krwią, silny ból brzucha, zaburzenia świadomości albo utrzymywanie się wymiotów przez ponad 24 godziny wymagają pilnego kontaktu medycznego.
Biegunka po immunoterapii – kiedy może świadczyć o zapaleniu jelita?
Działania niepożądane terapii przeciwnowotworowych – czego można się spodziewać?
Czy każdy pacjent wymiotuje po chemioterapii?
Nie. Ryzyko zależy od zastosowanych leków, dawek, indywidualnej podatności oraz prawidłowo dobranej profilaktyki.
Czy lek przeciwwymiotny trzeba przyjąć, gdy nie ma nudności?
Tak, jeśli został zalecony planowo. Jego zadaniem jest często zapobieganie objawom ostrym lub opóźnionym.
Co to są nudności opóźnione?
To objawy, które rozpoczynają się po pierwszej dobie od podania chemioterapii i mogą utrzymywać się przez kolejne dni.
Czy można powtórzyć tabletkę po zwymiotowaniu?
Nie automatycznie. Trzeba skontaktować się z zespołem, ponieważ część dawki mogła już zostać wchłonięta.
Czy imbir może zastąpić lek przeciwwymiotny?
Nie. Może być dodatkiem, jeśli jest dobrze tolerowany i nie ma przeciwwskazań, ale nie zastępuje profilaktyki zaleconej przez onkologa.
Czy można pić tylko wodę?
Przy niewielkich objawach często tak. Przy częstych wymiotach mogą być potrzebne również elektrolity, zgodnie z zaleceniem lekarza.
Kiedy zgłosić wymioty lekarzowi?
Gdy są nawracające, leki nie działają, pacjent nie utrzymuje płynów albo objawy trwają ponad 24 godziny.
Kiedy wezwać pilną pomoc?
Przy wymiotach z krwią, utracie przytomności, zaburzeniach świadomości, bardzo silnym bólu brzucha, nasilonej duszności lub gwałtownym pogorszeniu stanu.
Źródło: National Cancer Institute – informacje o zapobieganiu i leczeniu nudności oraz wymiotów związanych z terapią przeciwnowotworową, roli leków przeciwwymiotnych i zasadach ich stosowania. European Society for Medical Oncology – aktualne zalecenia dotyczące oceny ryzyka wywoływania wymiotów przez poszczególne terapie oraz doboru wielolekowej profilaktyki. Narodowy Portal Onkologiczny – wskazanie, że wymioty utrzymujące się dłużej niż 24 godziny mogą doprowadzić do odwodnienia i wymagają kontaktu z lekarzem. Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej – informacje o nudnościach i wymiotach wczesnych, opóźnionych i wyprzedzających oraz zalecenia żywieniowe podczas chemioterapii. Pacjent.gov.pl – informacje o stanach wymagających wezwania pomocy ratunkowej, w tym uporczywych wymiotach z domieszką krwi.
• Artykuł zaktualizowano: